Shanty-Pedia

De ondergang van de Batavia

Schipbreuk op Morning Reef en muiterij
Inleiding

Batavia.
Tijdens het bestaan van de VOC zijn er vele schepen vergaan. Het vergaan van de Batavia in 1629 spreekt nog steeds tot de verbeelding omdat hiervan een gedetailleerd verslag, geschreven door de opperkoopman bestaat, waarin ook nog eens melding gemaakt wordt van een muiterij die aan zeker 120 opvarenden het leven heeft gekost.

Volgens het verslag van Pelsaert waren de aanstichters van deze muiterij Adriaen Cornelisz en Jeronimus Cornelisz, met de laatstgenoemde als het “Kwade brein” achter het drama op Moring Reef en het nabij gelegen Beacon Island. Wat weten we?

De hoofdrolspelers

Batavia.
François Pelsaert:
opperkoopman, hoogste in gezag.
Adriaen Jacobsz:  schipper, verantwoordelijk voor schip, lading en opvarenden
Jeronimus Cornelisz: onderkoopman
Salomon Deschamps: persoonlijk assistent van Pelsaert
Coenraat Huyssen: adelborst
Davidt Sevanck: boekhouder
Wiebe Hayes: VOC soldaat

Het retourschip Batavia werd in 1628 te water gelaten op de Peperwerf in Amsterdam. Zij was het vlaggenschip van de VOC, groter, sneller en robuuster dan al haar voorgangers. Op 29 oktober 1628 vertrok zij onder gezag van schipper Adriaen Jacobsz en opperkoopman François Pelsaert op haar maiden voyage naar Batavia, Oost-Indië. Haar lading bestond uit fl. 260.000 aan baar geld, kostbare geschenken voor de vorsten in het Verre Oosten en bouwmaterialen voor de stad Batavia als ballast. Er waren in totaal 341 mensen aan boord, waaronder 38 passagiers. Nauwkeurige plaatsbepaling was in die tijd niet mogelijk. Alleen de breedtegraad waarop men zich bevond kon met zekerheid worden vastgesteld door het meten van de hoogte van de zon op het middaguur. Naar de lengtegraad kon slechts worden gegist. Hiervoor gebruikte men de koers en snelheid van het schip.

De snelste route vanaf Kaap de Goede Hoop naar Oost-Indië liep via een oostelijke koers, gezeild tussen de 40 en 50 graden zuiderbreedte. Hier overheersten sterke westenwinden, waardoor de passage met zo’n 5 maanden bekort werd ten opzichte van de passage over de Indische Oceaan via Mauritius en Ceylon. Op basis van het gegiste bestek moest de schipper het moment om een noordoostelijke koers te gaan varen zorgvuldig kiezen om niet in de ondiepten voor de westkust van Australië verzeild te raken.
Tewaterlating op de Peperwerf, Amsterdam:
Bron: Rijksmuseum Amsterdam
Bepaling van de breedtegraad m.b.v. de Jacobsstaf

Na een reis zonder voor die tijd noemenswaardige incidenten (1 bemanningslid overleden aan scheurbuik, een aantal bemanningsleden die deserteerden en een aanranding van een van de vrouwelijke passagiers) bereikte de Batavia, met nog zo’n 11 dagen te varen, de westkust van Australië. In de nacht van 3 op 4 juni 1629 strandde de Batavia op het Morning Reef, de branding ter plaatse was aangezien voor weerkaatsing van het maanlicht op de golven. Bij de stranding verloren 40 mensen hun leven. Zo’n 180 mensen werden direct in veiligheid gebracht op Beacon Island. Daags erna werden nog een aantal opvarenden gered van de Batavia. Harde wind en zware zeegang maakten verdere reddingsacties onmogelijk. Een onbekend aantal mensen bleef achter op de Batavia.


Nadat alles wat van het wrak van de Batavia was geborgen wat geborgen kon worden, vertrokken 40 personen met een sloep richting Batavia om redding te zoeken. Onder hen bevonden zich schipper Jacobsz, opperkoopman Pelsaert en alle officieren van de Batavia. Zij bereikten na ruim 4 weken Batavia. Daar werd Jacobsz direct gearresteerd wegens het laten vergaan van de Batavia. Pelsaert kreeg het bevel van J.P. Coen per ommegaande terug te keren naar het Morning Reef om te pogen het baar geld te bergen en verder alles wat van waarde was. Pelsaert arriveerde ongeveer 8 weken later met het jacht Saerdam weer bij het Morningreef en het nabijgelegen Beacon Island. Wat hij daar aantrof tartte iedere verbeelding…


 

De Batavia ligt met gebroken kiel op het Morningreef

Wat gebeurde er op Beacon Island, na het vertrek van Pelsaert en Jacobsz?

Cultuurpsycholoog Jaco Koehler schetst in zijn boek “Duivelse dilemma’s na de schipbreuk van de Batavia” een heel ander beeld van de oorzaken van het drama wat zich op Beacon Island heeft afgespeeld, dan de beraamde en na de schipbreuk ten uitvoer gebrachte muiterij zoals verslagen door Pelsaert. Hij stelt dat honger en de uitzichtloze situatie waarin de achterblijvers zich bevonden, ertoe kunnen hebben geleid dat de menselijke waarden en normen verdwenen en dat ieder individu alleen nog gefocust was op het eigen overleven tot iedere prijs. Het machtsvacuüm wat na vertrek van Pelsaert en Jacobsz was ontstaan maakten het zou het mogelijk hebben gemaakt dat 120 overlevenden van de schipbreuk op gewelddadige wijze om het leven werden gebracht.


Achtergelaten door het volledige gezag van de Batavia, waren de overlevenden overgeleverd aan zichzelf en aan de elementen, met nauwelijks drinkwater en voedsel sloeg de honger snel toe. Na verloop van tijd maakten Coenraat Huyssen en Davidt Sevanck zich schuldig aan diefstal van voedsel en intimidatie van de overige (zwakkere) overlevenden. Zij kregen al snel een groep medestanders. Intimidatie werd het belangrijkste middel om macht uit te oefenen op de overlevenden.


Om hun schrikbewind enige vorm van legitimiteit te geven hadden zij de zogenaamde Eylant Raet ingesteld met Jeronimus Cornelisz (formeel de hoogste gezagsdrager) als Capiteijn Generael. De Eylant Raet ontdeed zich eerst van de overlevende VOC-soldaten door hen weg te sturen naar een nabijgelegen eiland om daar voedsel en water te zoeken. Met de soldaten uit de weg ging intimidatie al snel over tot het vermoorden van zieken, zwakken en kinderen, met als argument dat hierdoor de overlevingskansen van de rest vergroot werd. De drempel om moorden te plegen werd steeds lager en al snel werd iedereen die zich tegen de Eylant Raet uitsprak vermoord. Onder de moordenaars bevond zich ook Salomon Deschamps.



 

De moordpartijen op Morningreef

Huyssen en Sevanck ondernamen ook nog twee pogingen om de VOC-soldaten die zij eerder hadden weggestuurd te vermoorden om zo de absolute macht over de overlevenden in handen te krijgen. Zij zouden dan een eventueel reddingsschip met geweld kapen en vluchten. Bij de tweede poging kwamen beiden om het leven. Het plan om een reddingsschip te kapen zou echter wel uitgevoerd worden.


Toen na drie maanden de Saerdam arriveerde wist Wiebe Hayes als eerste de sloep waarmee Pelsaert het eiland naderde te bereiken en hem zo te waarschuwen voor de moordenaars op Beacon Island. Hierdoor werd het pleit snel beslecht en konden de leden van de Eylant Raet gearresteerd worden.


Jaco Koehler schets het volgende scenario…


Als opperkoopman had François Pelsaert er een groot belang bij om als hoogste in gezag niet als medeverantwoordelijke te worden gezien voor de gruwelen op Beacon Island. Zijn vertrek met de sloep naar Batavia zou kunnen worden gezien als een laffe vlucht om het vege lijf te redden. De regels en wetten van de VOC stelden hem in staat om een rechtbank te installeren om de moordenaars te berechten en om vonnissen ten uitvoer te brengen.


Opmerkelijk is dat hij zijn persoonlijk assistent Deschamps toevoegde als griffier van deze rechtbank. Deschamps had immers zelf ook een moord op zijn geweten. Een ander opmerkelijk detail is dat alle bekentenissen omtrent de muiterij en de beschuldigingen aan het adres van Jacobsz en Cornelisz als aanstichters daarvan allen zijn verkregen nadat de verdachten van de moordpartijen waren gemarteld door middel van ‘Watergieten’


Met de huidige kennis van de betrouwbaarheid van door marteling verkregen bekentenissen weten we dat, om het martelen te stoppen, de gemartelde bereid is alles te bekennen wat de ondervrager maar wil horen. Heeft Pelsaert hen woorden in de mond gelegd? Pelsaert had motief en gelegenheid om de toedracht van de gebeurtenissen te sturen in de richting die voor hem het meest gunstig was en zich te ontdoen van mensen die hem in diskrediet zouden kunnen brengen. Hij liet de meeste moordenaars, waaronder Jeronimus Cornelisz ter plekke ophangen. Deschamps moest wel gestraft worden en kreeg een zware lijfstraf.


Teruggekomen op Batavia, was er voor de moordenaars die nog niet terecht gesteld waren geen genade. Zij werden allen ter dood veroordeeld. Ook Salomon Deschamps die eerder door Pelsaert uit de wind gehouden was. Het feit dat Pelsaert Deschamps had aangesteld als griffier van de rechtbank op Beacon Island, heeft ertoe geleid dat Pelsaert’s rijzende ster bij de VOC snel uitdoofde. Hij eindigde zijn carrière als opperkoopman op een klein en onbelangrijk eiland van de Indische archipel. Wiebe Hayes werd gepromoveerd tot vaandeldrager voor het voorkomen van de kaping van de Saerdam.


Concluderend kennen we nu twee waarheden met betrekking tot het drama van de Batavia. Enerzijds het algemeen geaccepteerde verslag van François Pelsaert, die spreekt van kwaad opzet van de schipper en de onder koopman. Anderzijds de mogelijkheid dat François Pelsaert dit alles heeft verzonnen om zijn eigen falen te verhullen en zijn eigen vege lijf te redden. En dat het drama van de Batavia heeft kunnen gebeuren doordat blinde overlevingsdrang mensen kan drijven tot extreme daden.


Welk van deze twee waarheden is de echte waarheid? We zullen het nooit weten. Met zijn betoog heeft Jaco Koehler wel stof tot nadenken gegeven en de deur geopend om de vaderlandse geschiedenis zoals die ons bekend is, ook eens met andere ogen te bekijken, een actueel thema in deze tijd.


Het wrak van de Batavia werd in 1963 gevonden. Het vormt nu een permanente tentoonstelling in The Shipwreck Gallery van het museum in Fremantle, Australië. Evenals de waterpoort voor de stad Batavia, welke als ballast werd meegevoerd op de Batavia.



 

Standrechtelijke executie van de 'muiters' op Morningreef
Stoffelijk overschotten van de slachtoffers van de muiterij
Deel van het wrak van de Batavia en de waterpport die als ballast werd meegevoerd (Shipwreck Museum, Fremantle, Australia)
Bijgewerkt op: 09-02-24